ORYANTALÝST JAMES ROBSON’UN  SÜNNET VE HADÝS KONUSUNDAKÝ  GÖRÜÞLERÝNÝN TENKÝDÝ

Hazýrlayan: Mustafa Dönmez (BURSA 1999)

Oryantalist James Robson’un Sünnet ve Hadis Konusundaki Görüþlerinin Tenkidi

Ýslami ilimlerle uðraþan her araþtýrýcýnýn bildiði gibi, batýdaki islami araþtýrmalarýn tarihi XVII.yüzyýla kadar geri gitmektedir. Oryantalistlerin ilk dönemlerinde en belirgin özelliði, savunmacý ve polemikçi tutum ve gayretleri ön planda olmasýdýr. Bu tutumun kaynaðý Haçlý seferinde savaþ propagandalarýnýn var olmasýdýr. [1]

Ýþte bu menfi propogandalarýn etkileri yüzündendirki, oryantalist bilim adamlarýnýn peþin hükümlerden uzak olacak biçimde Ýslam ve müslümanlara bakmalarý oldukça zor olmuþtur. XIX.yüzyýlýn ortalarýna doðru bazý oryantalistlerin tutumlarýnda az da olsa, olumlu bir deðiþmenin olduðu görülmektedir. Bilhassa Ýslami kaynaklarýn bir kýsmýnýn kataloglarýnýn hazýrlanmasýna, neþredilmesine ve batý dillerine tercümesine bu dönemde baþlanmýþtýr. XX. asrýn baþlarýndan itibaren oryantalistliðin, Ýslami araþtýrmalarla alâkalý kýsmý iyice dalbudak salmaya baþlamýþ ve kýsa bir süre içerisinde, klasik bir forma ulaþmýþtýr. Bu seviyeye gelinmesinde, Goldziher, Massignon, Gibb ve benzer oryantalistlerin, hizmetlerinin büyük olduðunun hatýrlanmasýnda fayda vardýr. Bu gün inceleme ve tenkid konusu edilen eserler, daha ziyade bu insanlarýn ve onlarýn yetiþtirdiði kimselerin kaleme aldýklarý yazýlardýr.

Bu tenkidli yazýlardan biride, James Robson’un Ýslam Ansiklopedisinin 2. baskýsýnda, sünnet ve hadisle ilgili maddede yazdýðý makaledir.  J. Robson, diðer oryantalistlere nazaran daha mutedil ve insaflý görünmesine raðmen, sünnet ve hadis konusunda, kendisinden önce Goldziher ve J. Schacht gibi oryantalistlerin etkisi altýnda kaldýðý bir gercektir. Biz onun bu konudaki görüþ ve iddialarýný ele alýp cevaplandýrmaða çalýþacaðýz.

Konunun daha derli ve toplu olarak sunulabilmesi için, dört ana baþlýða ayýrdýk.

Bu baþlýklar da sýrasýyla þunlardýr:

1- Sünnetin Kur’andan sonra ikinci kaynak oluþu,

2- Ýsnadýn baþlangýcý

3- Hadis kritiði

4- Bazý hadisler üzerine getirdiði þüpheler

Hemen þunu belirtelim ki Robson, tenkid ve iddialarýný ifadelendirirken, ileride görüleceði gibi çok genel ve belirsiz bir uslup kullanmaktadýr. Herhalde bu ifade tarzýný, muhatabaný sünnet ve hadis konusunda daha kolayca kuþkuya düþürmek için seçmiþ olsa gerek.

1- Sünnetin Kur’andan sonra ikinci kaynak oluþu

      Yazar, sünnet ve hadisin tanýmýný yaptýktan sonra, sünnetin Ýslam hukukunun ikinci kaynaðý sayýlýþýyla ilgili çok ilginç bir iddia ortaya koyar ve þöyle der:  ‘Sünnetin, Kur’andan sonra ikinci bir teþri’ kaynaðý olarak kabul edilmesi fikri, belli bir sürecden sonra olmuþtur. Ýçlerinde yeni problemler çýkýp bazý müslümanlarýn ikinci derecede bir kaynaða ihtiyaç duyulduðunu hissedince bu oluþmaya baþlamýþtýr.”[2]

      Bu iddiayý, Robson’dan önce I. Goldziher ve J. Schacht gibi bazý oryantalistler zihinlerde yerleþtirmeðe gayret göstermiþler. Ancak sünnet’e bu yetkiyi veren ve müslümanlarý buna uymasýný öngören bir çok ayeti kerim’e gözlerinden kaçmýþ ve bunun böyle olmadýðýný ortaya koymuþtur. Buna örnek olarak bir kaç ayeti kerimeyi zikredebiliriz: “Ey Ýman edenler Allah’a itaat edin, Peygamber’e ve sizden olan Ulül-emre’de itaat edin. Eðer bir konuda anlaþmazlýða düþerseniz - Allah’a ve Ahiret gününe gerçekten inanýyorsanýz – onu Allah’a ve Resul’e götürün; bu hem hayýrlý ve hem de netice bakýmýndan daha güzeldir” [3]. “ Peygamber size neyi emrettiyse alýnýz ve size neyi yasakladýysa ondan kaçýnýnýz”[4]. Bu ayeti kerimelerde görüldüðü gibi, Kur’an ayetleri iner inmez, müminlere Peygamber’e itaatý emretmiþ, ve meselelerin çözümünde onun sünnetini, Kur’andan sonra ikinci bir kaynak olarak göstermiþtir[5]. Yoksa Robson’un iddia ettiði gibi bu, ihtiyaca binaen daha sonra oluþmuþ deðildir.

      Ayrýca bu iddianýn hemen akabinde þu sözleri sarfetmesi gercekten bir tezattýr:“ Bir çok hadisçi deðiþik ülkelerden olmak üzere, yetkili kimselerin aðzýndan hadis toplamak için seyahatler yapmýþlardýr”[6] Robson, ilk dönemde sünnetin ikinci bir kaynak oluþunu kabul  etmezken ve sünnetin her hangi bir malzemeye sahip olmadýðýný iddia ederken, þimdi de sünnetin malzemesi olan hadislerin, hadisciler tarafýndan muhtelif beldelerde bulunan yetkili kimselerin aðýzýndan toplamak üzere seyahat ettiklerini söyler.

      Þimdi Robson’a þu soruyu sormak gerekir: Þayet o dönemde sünnet, ikinci bir kaynak olarak, ihtiyaç duyulmadýðýndan veya malzeme yokluðundan kabul edilmiyorsa idi, nasýl oluyor da hadisçiler ihtiyaç duyulmayan ve de mevcut olmayan bir malzemeyi toplamak için seyahata çýkýyorlar? Yahut sünnetin malzemesi yoksa bu hadisler nereden geliyor? Robson bir ileri ki paragrafta, aslý astarý olmayan bir iddiayý þöyle dile getiriyor: “ Hadisçiler, ravilerin deðerlendirmesini yaptýðý hadisleri toplarken, diðer kimseler de hadisin önemi üzerine durmaða hazýr deðildiler. Dolayýsýyla çeþitli gruplar arasýnda bu konuda çekiþmeler oluyordu. Ancak geniþ çapta, Þafii’inin harikalýðý sayesinde hadisçiler grubu  zaferi kazandý. Bundan sonra hadis, hemen Kur’andan sonra Ýslamýn ikinci temel kaynaðý oldu” [7]

      Yazar, ifadesinde görüldüðü gibi hadisçilerin karþýtý olan kufeli fakihlerini, sünneti, Ýslamýn ikinci kaynaðý olduðunu kabul etmeyen kimseler olarak göstermektedir. Ve Þafii’inin sünnet konusunda verdiði mücadele neticesinde  ikinci bir kaynak olarak herkes tarafýndan kabul edildiðini iddia etmektedir. Robson’un verdiði bu bilgiler gerçeði yansýtmamaktadýr. Çünkü rey ehli olarak bilinen imam Ebu Hanife ve ekolu aynen hadis ehli gibi sünneti Þafii’iden de önce Kur’andan sonra ikinci bir kaynak olduðunu kabul ettiklerini belirten kesin tarihi veriler mevcuttur. Bundan daha önemlisi mezkur ekole müntesib imamlarýn, birer hadis mecmuasý olarak müsned ve asâr isimli eserleri meþhurdur. Bu eserler, onlarýn sünnet ve hadise verdikleri deðeri göstermek için yeterli bir delildir. Ayrýca onlarýn istidlal metodunda sünnetin mertebesi,  Kur’andan hemen sonra geldiði açýkça görülmektedir.

       Bazý durumlarda kýyasa aðýrlýk vermeleri, kýyasý mertebe yönünden sünnetten daha  üst düzeyde gördükleri anlamýna gelmez. Onlarýn bu uygulamasýný, ellerindeki hadis malzemesinin azlýðýna baðlamak mümkündür. Dolayýsýyla Robson’un iddiasý faraziyeden öteye gitmemektedir. Her iki ekol arasýnda çýkan çekiþmeler, sünnetin kaynak oluþu veya baðlayýcý olup olmamasý yönüyle deðil, bilakis sünneti anlama veya istidlal etme noktasýndaki farklýlýk buna büyük çapta neden olmuþtur.

2- Ýsnadýn baþlangýcý

        Yazar isnadýn baþlangýcý konusunda Ibn Sirin’in, Hz. Osman’ýn katli ile ilgili fitne olayýndan sonra baþladýðý görüþünü tercih etmemiþ, fitne tabirinden maksadýn H.72 yýlýnda kendini halife ilan eden Abdullah b. Zübeyr zamanýndaki fitne olduðunu  savunmuþtur. Bu tefsirinde imam Malik’in Ibn Zübeyr hareketini fitne diye isimlendirmesine dayandýrmýþtýr[8]. Buna göre isnad, hadis edebiyatýna H.I. asrýn sonlarýna doðru girmiþ olmaktadýr[9]. Buna ek olarak Robson, isnadýn H. II. asrýn sonlarýnda istikrar bulduðu görüþündedir[10].

       Onun bu iddiasýný kabul etmek mümkün deðildir. Zira Ýbn Sirin ile imam Malik’in fitne kelimesini kullanýmdaki uygunluðunu delil olarak algýlanmasý doðru deðildir. Çünkü müslümanlar arasýnda cereyan eden bir çok dahili savaþ ve bölünmeye fitne adý verilmiþtir. Her ne kadar Ýslam tarihinde çeþitli olaylar fitne adýyla anýlmýþ ola bile, bütün bunlarýn baþlangýcý ve müsebbibi, Hz. Osman’ýn þehid edilmesiyle adlandýrýlan ilk fitnenin bu olduðu bir gerçektir [11]. Ki bu fitne, H.40 yýllarýnda cereyan etmiþtir. Dolayýsýyla isnadýn baþlangýcý H.I. asrýn sonlarýnda deðil, bilakis ikinci yarýsýn baþlarýnda kullanýlmaya baþlanmýþtýr.

3- Hadis kritiði

       Robson, hadis kritiði konusunda þunlarý söyler: “ Hadis kritiði, detaylý olarak büyük bir ciddiyet içerisinde yapýlmýþtýr. Yapýlan gayretlere bakýldýðýnda, yanlýþ olaný ortadan kaldýrmak için ne kadar çalýþýldýðý görülür. Ama batýlý araþtýrmacýlar, hadis kritiðinin fazla ileri gitmediðini iddia etmektedirler. Goldziher, ‘Hadis üzerine etüdler’ kitabýnda, hadisin, tartýþmalý bilimlerde olduðu gibi çok saðlam bir yapýsý olmadýðýný savunmaktadýr. Ve bu iddia, ondan sonra gelen bir çok oryantalist tarafýndan devam ettirilmiþtir”[12].

       Yazar bu ifadelerinde, oryantalistlerin bu konudaki görüþlerini paylaþmýþ görünmektedir. Þu iyi bilinmelidir ki, Ýslam ümmetinin sahip olduðu ve geliþtirdiði ilimlerden biride, hadisin büyük ölçüde sýhhatýný belirleyen isnad sistemi ve ona baðlý olarak geliþtirilen cerh ve ta’dil ilmidir. Bunun yanýnda en az sened kritiði kadar önemli olan metin kritiði, hadisin sýhhatýnda rol oynamaktadýr. Batýlýlarýn böyle þerefli bir ilimden mahrum kalmalarý, gerek yahudi ve gerekse hrýstiyanlara, kýsacasý israil oðullarýna gönderilen peygamberlerin sözlerini korumaktan aciz kalmalarýna neden olmuþtur. Bu imtiyazý hazmedemeyen oryantalistler, hadisçilerin hadis kritiði konusundaki ilmi gayretlerini gözardý ederek, her fýrsatta, bu çalýþmalarýn ciddi olmadýðýný ve hadisin saðlam bir yapýya dayanmadýðýný vurgulamýþlardýr.

        Ne gariptir ki Goldziher’in bu konudaki görüþlerini savunan Robson, 1956 yýlýnda Manchester kentinde Mustafa Sibai ile görüþmesinde, Mustafa Sibai ona, Goldziherin görüþlerini tarihi ve ilmi açýdan düþtüðü yanlýþlýklarý ortaya koyunca, yukarýdaki görüþlerinin aksine, þu cevabý vermiþtir: “ Bu asrýn oryantalistleri islami kaynaklara Goldziher’den daha iyi vakýftýrlar. Zira onun zamanýnda bilinmeyen bazý islami eserler bu gün yayýnlanmýþtýr”[13]. 

        Robson’un bu cevabý iki þeye hamledilir; ya sünnet konusunda Goldziher ve Schacht’ýn etkisinden kurtulup bu düþüncelerinden rucû etti, ya da Mustafa Sibai’ye karþý çifte standart bir tavýr sergileme zorunda kaldý. Ne yazýk ki birinci ihtimal mümkün görünmemektedir. Çünkü neþredilen Ýslam Ansiklopedisi, 1971 yýlýnda tahakkuk ettiðine göre,  sünnet maddesine yazdýðý makale, 1956 yýlýnda gerçekleþen görüþmeden çok sonra olmuþtur. Dolayýsýyla görüþlerinden her hangi bir rucû olayý söz konusu olamaz. Geriye ikinci ihtimal kalmaktadýr ki, bir yahudi olan Robson hakkýnda bunu düþünmek hiç de zor olmasa gerek.

         Yazar,“ batýlý araþtýrmacýlara göre, hadis kritiðinin ileri gitmediðini” iddia ederken, bundan isnad veya ravi tenkidini kastediyorsa yanýlýyor. Çünkü tercih edilen görüþe göre, H.I.asrýn ilk yarýsýnda baþlayan hadis tenkidi H.V.asra kadar hadis alimleri tarafýndan gerçekleþtirilen yoðun çalýþmalarla, çok önemli boyutlara ulaþmýþ ve bu alanda çok deðerli eserler verilmiþtir. Hadis uydurma hareketine karþý gerekli tedbirler alýnmýþ, yalancý raviler ve uydurduklarý rivayetler tek tek ortaya çýkarýlmýþtýr. Dr. el-‘Umeri, cerh ve ta’dil’le ilgili eserler konusunda bizlere þu bilgileri vermektedir:“ H.III.asrýn ilk yarýsýndan baþlamak üzere IV.asýr boyunca yoðunlaþan cerh ve ta’dil eserlerinin bir bölümü zayýf ravileri, bir bölümü sika ravileri ve diðer bir bölümü de hem zayýf ve hem de sika ravileri konu edinmiþlerdir. Ancak zayýf raviler hakkýnda yazýlan eserler, sika raviler üzerine yazýlanlardan daha fazladýr. Örneðin, V.asrýn sonuna kadar zayýf raviler hakkýnda yirmi eser yazýlmýþken sika olanlar üzerine sadece dört eser verilmiþtir. Her ikisini konu eden eserler ise daha fazladýr. H.III. ve IV. asýr boyunca yirmi beþ eser telif edilmiþtir”[14].

         Ne var ki Dr. el-‘Umeri, bu ifadesinin hemen ardýndan ayrý dönemde telif edilen zayýf ravilere dair yirmi dokuz; sika ravilerle ilgili sekiz; zayýf ve sika ravileri bir arada ihtiva eden kýrk eser adý vermektedir. Ki bu, kesin rakam vermek yerine, ravileri karýþýk olarak ihtiva eden eserlerin, sadece zayýf ravilere dair eserlere oranla daha fazla; zayýf ravilere tahsis edilmiþ eserlerin de yalnýzca sika ravilere ayrýlmýþ olanlara nisbetle daha çok olduðunu söylemenin daha doðru olacaðý anlamýna gelir.

         Tabiatýyla H.IV. asýrda rivayet sistemine ihtiyaç kalmayýp onun yerini original hadis kitaplarý istikrar bulunca, ister istemez V. ve müteakip asýrlarda ravi tenkidi üzerine rical kitaplarý telif edilmeðe devam etmiþ olsa bile bir duraklama dönemi hasýl olmuþtur. Yalnýz bu tenkid hareketi, H.VIII. ve IX. asýrda yeniden canlanmýþ, günümüze kadar devam ede gelmiþtir.

        Þayet yazar hadis kritiðinden metin tenkidini kastediyorsa, iddiasý yine gerçekleri yansýtmamaktadýr. Çünkü hadisçiler isnad tenkidine önem verdikleri kadar metin tenkidine de önem vermiþ, ve bu sahada ileri adýmlar atmýþlardýr. Hadis usulünde þaz, münker, müdrec, muzdarib, muallel veya mevzu, hükmünü alan hadisler hem sened ve hem de metin yönünden deðerlendirilmiþtir. Çünkü yukarýda zikredilen illetler hadisin senedinde olduðu kadar metninde de bulunabilmektedir. Hadisleri bize nakleden raviler, rivayetlerin senedinde kusur ederlerken bazen metninde de kusur etmiþlerdir. Bu gün halkýn arasýnda, isnadý olmayan veya sahih isnad altýnda uydurulmuþ pek çok meþhur hadisler dolaþmaktadýr. Hadis alimleri bu gibi uydurma rivayetleri keþfetmede Kur’an ve Sünnet’in genel prensiplerine, akla, hisse, müþahedeye, tarihe ters düþmesi veya hadisin metindeki lafýzlarýn bozuk olmasý gibi kriterlere dayanmýþlardýr.

        Oryantalistler ve Ýslam dünyasýndaki bazý  yazarlar, zikredilen bütün bu gayretleri göz ardý ederek hadisçilerin, sadece hadisin senedi ile uðraþtýklarýný ve metin tenkidine eðilmediklerini savunmuþlardýr. Halbuki bunun böyle olmadýðý bilinmektedir.

        Bugün, hadisçilerin bu konudaki çalýþmalarý üzerinde yapýlan araþtýrmalar giderek artmaktadýr. Hadisçilerin saðlam metoduna baðlý kalarak bunlarýn geliþtirilmesi üzerine yapýlan çalýþmalar bu kanaatimizi destekler mahiyettedir.

        Yetkili aðýzlardan hadis toplamak için hadisçilerin muhtelif beldelere seyahat ettiðini söyleyen ve þifahi rivayetin asýl oluþunda israr eden Robson, makalenin hadis koleksiyonu baþlýðý altýnda hemen birinci paragrafta bazý sahabilerin hadis ihtiva eden sahifeler bulunduðunu ifade ederek tenakuza düþer. Çünkü bu sahifelerin bulunmasý yazýlý rivayetlerin varlýðýný ispat etmektedir.

4 – Bazý hadisler üzerine getirdiði þüpheler

         Robson devamla þöyle söyler: “Eski ve yeni Ahit’te Hz. Peygamber’e atfedilmiþ sözler kolaylýkla fark edilir”.[15] 

        Yazarýn bu iddiasý yeni deðildir. Goldziher daha önce bunu “Hadis Üzerine Etüdler” kitabýnda: “Ayný prosesüs yoluyla eski ve yeni Ahit’teki cümleler Muhammed’in hadisleri haline gelmiþtir” diyerek bu tezi savunmuþtur ve örnek olarak da Ýsrailiyatla ilgili rivayetleri göstermiþtir.[16]

        Oryantalist düþünceli yazarlarýn þunu iyi anlamasý gerekir; Peygamberlerin ortak özellikleri olduðu kadar ümmetlerine teblið ettikleri dinlerin de ortak özellikleri vardýr. Ayrýca birbirinin devamý olma özelliðini de taþýr. Dolayýsýyla ister eski ve yeni Ahit’te, isterse Kuran ve onun açýklayýcýsý olan Sünnette olsun, tarihi verilerin, ahlaki kurallarýn ve eskatoloji yani metafiziðe ait bilgilerin aynýsý veya benzerinin bulunmasý gayet tabiidir. Bunun böyle olmasý, bu bilgilerin bir kýsmý uydurma ve yalan olmuþ olsa bile, tamamýnýn bu türden  olduðunu göstermez. Bilakis doðru ve sabit olan kýsmý birbirini tasdik eder mahiyettedir. Baþka bir  ifade ile ayný vahyin ürünü olduðunu ortaya koyar.

         Eðer Robson bu sözleri ile Ýslam peygamberinin eski ve yeni Ahit’ten veya Ýsrailiyattan etkilendiðini dolayýsýyla ayný  þeyleri söylediðini kastediyorsa bunda yanýlýyor. Böylelikle de semavi dinlerin ortak özelliklerini unutmuþ görünüyor. Sonra Hz. Peygamberin bizzat kendisi, Kuran’ýn söylemediði veya ashabýnýn duyduðu bu gibi Ýsrailiyata dair rivayetlerin ne  tasdik ne de tekzib edilmesini ifade etmiþtir. Dolayýsýyla Hz. Peygamber hakkýnda böyle bir düþünce söz konusu olamaz. Yazar bu ithamý ile ne kadar taraftar bir oryantalist olduðunu ortaya koyuyor.

         Robson çeþitli rivayetleri eleþtirerek sözüne þöyle devam ediyor: “Hadislerde Arabistan’ýn dýþýnda  fethedilcek ve henüz Peygamber zamanýnda kurulmamýþ olan þehirlere iþaretler vardýr. Raþid halifelerle ilgili, Emevi ve Abbasilerle ilgili hatasýz iþaretler görülmektedir. Kur’an, Peygamberi mucizevi bir  þahýs olarak takdim etmemesine raðmen birçok mucize O’na nisbet edilmiþtir. Kýyamet öncesi fitneler ve Ahiret ahvali ile ilgili detaylý bilgiler yer almaktadýr. Yine cennet ve cehennemle ilgili tafsilatlý tasvirler bulunmaktadýr. Batý zihniyetinin bu malzemenin saðlam olarak Peygamberden geliþini kabul etmeyi mümkün görmemektedir”.[17]

         Yazar  ve batýlý araþtýrmacýlarýn bu gibi rivayet malzemesini kabul etmeleri zor olsa da Hz. Peygember’e gaybý ve ileriye yönelik haberler verdiðini söyleyen Kur’an-ý Kerim’e[18] inanmýþ insanlarýn bu doðrultuda ileriye yönelik olarak ve eskatolojiye dair Hz. Peygamberin verdiði haberlere inanmalarý hiç de zor deðildir. Tabiatýyla bununla ilgili rivayet malzemesinin içerisinde, sabit olmayan ve uydurma türünden olan rivayetlerin bulunduðu bir gerçektir. Her nedense bu rivayet malzemesinin Peygamber’e aidiyetini kabul etmeyen yazar ayný rivayetleri ilk tenkid edenin hadis alimleri olduðunu söylemeyi ihmal etmiþ görünüyor. Böylelikle oryantalistleri basiretli ve hadis alimlerini ise basiretsiz olarak göstermeye kalkýþýyor.

         Yazarýn bu tavrýný hiçbir ilmi haysiyetle baðdaþtýrmak mümkün deðildir. “Kur’an, Peygamberi mucizevi bir þahýs olarak takdim etmemesine raðmen bir çok mucize O’na nispet edilmiþtir” derken O’na nisbet edilen mucizelerin sabit olmadýðýný ve Hz. Peygamber’in mucizevi bir yönü olmadýðýný vurgulamýþ oluyor.

         Evvela peygamberler, peygamberliklerini isbatlamak için Allah tarafýndan mucizelerle teyid edildiði bir gerçektir. Hz. Peygamber’in vahiyle muhatab kýlýndýðý Kur’an’ýn bir çok ayetinde zikredilmektedir.[19]

         Örneðin “Ey resülüm, onlara söyle, ben sizin gibi bir beþerim, ancak bana vahyolunuyor” [20] ayetinin birinci kýsmýnda  Hz. Peygamber’in beþeri yönü zikredilirken ikinci kýsmýnda ise Allah’tan vahiy almasýyla mucizevi yönüne deðinilmiþtir. Dolayýsýyla Hz. Peygamber’in birçok mucizeler göstermesi yanýnda O’nun en canlý mucizesi Kur’an-ý Kerim’dir. 23 senelik peygamberlik hayatýnda  münkirleri ilzam  ve iman ehlinin imanlarýný takviye edecek mucizeleri göstermesi peygamberlik açýsýndan  gayet tabiidir. Ne var ki, bunlar bizlere rivayet yoluyla gelmiþtir. Siyer ve megazi kitaplarýnda bunlarý görmek mümkündür. Kaldýki bu mucizelerin çoðu bizlere sahih yollarla ulaþmýþtýr. Kur’an-ý Kerim ise bunlarýn bazýsýna deðinmiþtir. Örneðin “ayý ikiye bölme” mucizesi[21], Mirac mucizesi[22] bunlardandýr.

         Görüldüðü gibi yazarýn yukarýdaki sözünde sünneti tenkid etme gayreti boþuna ve yersizdir. Kur’an ve sünnetin realitesine uymamaktadýr.

         Yazar hadis kritiði konusunda Shacht’ýn bir deðerlendirmesini zikrederek sözünü þöyle baðlar: “J. Shacht, ikna edici bir þekilde isnadlarýn zamanla geliþtiðini daha sonraki dönemlere ait olan hadislerin Peygamber’e nisbet edildiðini göstermiþtir. Sünnet malzemesinin tümüne bu þekilde bir açýklama getirmeye kendimizi hissetmesek bile daha  sonraki dönemlere ait birçok rivayetlerin Peygamber’e nisbet edildiði açýk olarak görülmektedir. Bu durum sahih olaný seçecek tatminkar bir kriteri bulmayý zorlaþtýrmaktadýr.”.[23]

         Shacht’ýn ortaya attýðý bu asýlsýz iddayý, Mustafa Azami Ýngilizce yazdýðý bir eserinde ilmi bir þekilde cevaplandýrmýþtýr. Daha sonra onun bu eseri dilimize “Ýslam Fýkhý ve Sünnet, Oryantalist J. Shacht’a Eleþtiri” adýyla kazandýrýlmýþtýr. Bu cevaplarý öðrenmek isteyenler bu esere müracaat edebilirler. Þayet Robson, Azami’nin bu eserini okumuþ olsaydý yukarýda teyid ederek zikrettiði Shacht’ýn teorisini savunmaktan sanýrým vazgeçerdi.

         Buna ek olarak þunu ifade etmek isterim, Yahudi ahlakýndan esinlenerek yalaný ve gerçekleri  tahrif etmeyi kendilerine prensip edinen Goldziher, Schacht ve Robson gibi kimselerin ayný þeyleri geçmiþ Ýslam toplumlarý hakkýnda düþünmelerini belki tabii karþýlayabiliriz. Çünkü bundan farklý düþünmeleri zaten beklenemezdi. Lakin biz müslümanlarda durum farklýdýr. Bizler her ne kadar o dönemlerde bazý gruplarýn idiolojik, siyasi veya þahsi çýkar gibi birçok nedenlerle birtakým hadislerin Hz. Peygamber’e nisbet ettiklerini kabul etsek bile – kaldi ki bunlar aklanmýþtýr- Hz. Peygamber’den sonraki tabiin ve tebe-i tabiin dönemlerinde deðiþik bölgelerde yaþayan samimi ilim tabakalarýnýn, ayný rivayetlerde yalanda birleþip bunlarý  Peygamber’e yamamalarý, o insanlarýn karekterine sýðmaz ve hem de imkansýz görünen bir olaydýr.             Bir takým rivayetlerin sahih olanýndan aklanmasý için tatminkar bir kriter bulmayý Robson zor görmüþ olsa bile, oryantalistlerin çalýþmalarýndan çok önce h. III. asrýn birinci yarýsýnda imam Buhari ekolü ile baþlayan sahih hadisleri aklama hareketinde ortaya konulan kriterler daha sonrakilerine örnek olmuþ ve hala bugün bile orijinalliðini korumakta ve hadislerin tesbitinde kullanýlmaktadýr.

         Böylelikle Robson’un ortaya attýðý iddialarýn altýnda yatan maksadýn, müslümanlarýn zihinlerinde hadis ve sünnet konusunda þüpheler uyandýrmak olduðunu görmüþ olduk ve izale edilmesine çalýþtýk. Umarým ki, bu sahadaki çalýþmalar daha fazla yoðunlaþýr ve müslümanlarý sünnet  konusunda doðru bir anlayýþa götürür.

 

BÝBLÝYOGRAFYA

 

Goldziher, I.	Etüdes sur la Tradition Islamique (terc.: Leon Bercher), Paris 1952.
Hatib, M.A.	El-Muhtasaru’l-Veciz fi Ulumi’l-Hadis, Beyrut 1407/1987.
Malik b. Enes	el-Muvatta’, (thk.: M. F. Abdülbaki), Kahire ts.
Robson, J.	“Hadis” mad. E.Ý. Leyde, E. J. Brill, Paris 1965-71.
Robson, J.	The Isnad in Müslim Tradition, Glaskow Üniv. or. Soctrans, 1956.
Sibai, M.	es-Sünne ve Mekanetuha fi’t-Teþrii’l-Ýslami, Beyrut 1405/1985.
Umeri, E. Z.	Buhus fi’s-Sünneti’l-Müþerrefe, Beyrut 1405/1985.
Watt, W. M.	Islamic Values in the Modern World, New Delhi 1968 (Dr. Zakir Hüseyin’in takdimi ile)

[1] W. M. Wat. ‘Islamic values in the modern world’, Dr. Zakir Hussain, Pres. v., New Delhi,1968, s.154.

[2] EI², III, 23.

[3] Nisa, 59.

[4] Tevbe, 7.

[5] Bu konuda daha fazla bilgi için bkz: Sibai, es-Sünne, s. 377; ‘Accac Muhammed, Muhtasar, s. 35.

[6] EI², III, 24

[7] EI², III, 25

[8]  Malik, Haç, 99.

[9] Robson J. , The isnad in Muslim Tradition, s. 21-22; EI ², C.III, 25.

[10] EI ², C.III, 25.

[11] El-Umeri, Buhus, s. 48.

[12] EI ², C.III, 26.

Kalýcý Baðlantý Yorum (0) Yorum yaz! Arkadaþýna Gönder!

0 yorum yazýlmýþtýr